Co to jest antykoncepcja awaryjna ?
Antykoncepcja awaryjna ( tabletka „dzień po”) to doraźna metoda zapobiegania niechcianej ciąży po stosunku bez zabezpieczenia lub w przypadku zawiedzenia innej metody antykoncepcyjnej. Działa głównie poprzez opóźnienie owulacji uniemożliwiając zapłodnienie, i jest skuteczna, gdy zostanie zastosowana jak najszybciej (do 72-120 godzin).
Antykoncepcja awaryjna może być stosowana wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych, takich jak pęknięcie prezerwatywy, pominięcie tabletki antykoncepcyjnej, stosunek bez zabezpieczenia lub gdy może dojść do ciąży w wyniku przestępstwa ( np. gwałt ).
Czy antykoncepcja awaryjna jest wyłącznie hormonalna ?
Najczęściej stosowana antykoncepcja awaryjna w formie tabletek ( ellaOne, Escapelle ) jest rodzajem antykoncepcji hormonalnej.
Działa ona poprzez podanie skoncentrowanej dawki hormonów (lub substancji wpływających na receptory hormonów), które mają za zadanie przesunąć owulację.
Jednak…
… istnieje również niehormonalna metoda antykoncepcji awaryjnej – jest nią miedziana wkładka domaciczna (IUD), którą lekarz może założyć do 5 dni po stosunku.
Jest ona uznawana za najskuteczniejszą metodę „ratunkową”.
Czyli są niehormonalne metody antykoncepcji awaryjnej ?
Tak…
…istnieją niehormonalne metody antykoncepcji awaryjnej. Najważniejszą i najskuteczniejszą z nich jest miedziana wkładka domaciczna (IUD).
Piśmiennictwo:
- WHO (World Health Organization): Emergency contraception – Fact Sheet – oficjalne stanowisko uznające wkładkę miedzianą za „most effective form of emergency contraception”.
- ACOG (American College of Obstetricians and Gynecologists): Practice Bulletin No. 112: Emergency Contraception – standardy medyczne dotyczące stosowania IUD w trybie pilnym.
- Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników (PTGiP): Rekomendacje dotyczące antykoncepcji hormonalnej i wewnątrzmacicznej – wytyczne określające skuteczność i bezpieczeństwo metod LARC (długodziałających).
- The New England Journal of Medicine: Badania porównawcze (Turok i inni, 2021) potwierdzające, że wkładki domaciczne są wysoce skuteczne w zapobieganiu ciąży po niezabezpieczonym stosunku.
Kto, kiedy i dla kogo wymyślił antykoncepcję awaryjną? Podaj dane naukowe.
Historia antykoncepcji awaryjnej to proces ewolucji medycznej, który rozpoczął się w weterynarii, a następnie w latach 60. i 70. XX wieku został zaadaptowany dla Kobiet.
- Kto i kiedy: Pierwsze zastosowania (Lata 60. XX wieku):
Doktor Morris i van Wagenen badali użycie hormonów w tzw. „morning-after pill”. Pierwsze udokumentowane przypadki podania hormonów po stosunku u Kobiet miały miejsce w połowie lat 60.
- Dr Albert Yuzpe: Kanadyjski ginekolog, który w latach 70. opracował tzw. Metodę Yuzpe. Polegała ona na podaniu pacjentce dwóch dużych dawek doustnych środków antykoncepcyjnych (estrogenów i progestagenów). Jego badania opublikowane w 1974 roku stały się fundamentem nowoczesnej antykoncepcji awaryjnej.
- Morris i van Wagenen (1966): Naukowcy z Yale, którzy jako pierwsi badali zastosowanie wysokich dawek estrogenów (tzw. „morning-after pill”) u kobiet po napaściach seksualnych.
2. Dla kogo: Pierwotne przeznaczenie:
Początkowo antykoncepcja awaryjna nie była dostępna w aptekach. Opracowano ją z myślą o:
- Ofiarach przestępstw seksualnych: W latach 60. i 70. podawanie wysokich dawek estrogenów (np. dietylostilbestrolu – DES) było standardem opieki nad kobietami po gwałtach.
- Sytuacjach kryzysowych: Gdy inne metody zawiodły lub nie zostały użyte, aby uniknąć konieczności przeprowadzania aborcji.
3. Ewolucja metod:
Z czasem metody ewoluowały w stronę bezpieczniejszych i lepiej tolerowanych substancji:
- Lewonorgestrel (lata 90.): Badania przeprowadzone przez WHO (opublikowane w The Lancet w 1998 r.) udowodniły, że sam lewonorgestrel jest skuteczniejszy i wywołuje mniej skutków ubocznych niż metoda Yuzpe (estrogeny). Doprowadziło to do rejestracji preparatu Plan B (w Polsce znanego później jako Escapelle).
- Octan uliprystalu (2009): Opracowany przez firmę HRA Pharma (preparat ellaOne), zarejestrowany najpierw w Europie jako środek skuteczny do 120 godzin po stosunku.
Piśmiennictwo:
- Yuzpe AA, Thurlow HJ, Ramzy I, Leyshon JI. Post coital contraception—A pilot study. „Fertility and Sterility” (1974). To praca, która zdefiniowała standardy stosowania tabletek hormonalnych po stosunku.
- WHO Multicentre Study (1998). Randomised controlled trial of levonorgestrel versus the Yuzpe regimen of combined oral contraceptives for emergency contraception. „The Lancet”. Badanie to zmieniło standard światowy na lewonorgestrel.
- Hatcher RA, Trussell J. Emergency Contraception: The Nation’s Best Kept Secret. „American Journal of Public Health” (1992). Praca opisująca społeczne i historyczne aspekty wdrażania tych metod.
- Glasier A. Emergency postcoital contraception. „New England Journal of Medicine” (1997). Przegląd historyczny i kliniczny metod dostępnych u progu XXI wieku.
Dlaczego metoda Yuzpe została niemal całkowicie wycofana ?
Metoda Yuzpe została wycofana z powszechnego użycia (choć technicznie nadal można ją zastosować w sytuacjach ekstremalnego braku innych opcji) głównie z trzech powodów: niskiej tolerancji przez Kobiety, niższej skuteczności oraz postępu farmakologicznego. Objawy uboczne w 50% przypadków zażycia w tym wysokim ryzykiem powikłań zakrzepowo-zatorowych u Kobiet z grup ryzyka a skuteczność oceniano na ok. 57–75%.
Piśmiennictwo:
- Faculty of Sexual and Reproductive Healthcare (FSRH): Clinical Guideline: Emergency Contraception (2017, aktualizacja 2020) – wskazuje LNG i UPA jako standardy pierwszego rzutu przed metodą Yuzpe.
- International Federation of Gynecology and Obstetrics (FIGO): Mechanism of Action: How do levonorgestrel-only emergency contraceptive pills (LNG ECPs) prevent pregnancy? (2012) – dokument potwierdzający odejście od metod złożonych na rzecz czystych progestagenów.
Czy współczesna antykoncepcja awaryjna jest bezpieczna ?
Współczesna antykoncepcja awaryjna (tabletki zawierające lewonorgestrel lub octan uliprystalu) jest uznawana przez światowe organizacje zdrowia za bezpieczną dla zdrowia Kobiet, pod warunkiem stosowania jej zgodnie z przeznaczeniem (czyli w sytuacjach awaryjnych).
Ważne zastrzeżenie:
Choć metoda jest bezpieczna, nie jest ona zalecana jako rutynowa antykoncepcja. Częste stosowanie tabletek awaryjnych dostarcza organizmowi dużych dawek hormonów w krótkim czasie, co może prowadzić do znacznych rozregulowań cyklu miesiączkowego.
Piśmiennictwo i dowody naukowe:
- World Health Organization (WHO): Emergency contraception – Fact sheet (2021). „Emergency contraceptive pills are very safe and do not cause abortion or harm future fertility.”
- Cochrane Database of Systematic Reviews: Interventions for emergency contraception (2019). Kompleksowa metaanaliza ponad 100 badań klinicznych (objętych badaniem ponad 60 000 kobiet), która potwierdza wysoki profil bezpieczeństwa i skuteczności LNG oraz UPA.
- American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG): Practice Bulletin No. 152: Emergency Contraception. Dokument ten podkreśla, że antykoncepcja awaryjna jest bezpieczna nawet dla nastolatek i nie wymaga przeprowadzania badań fizykalnych ani testów przed podaniem.
- European Medicines Agency (EMA): Raporty z oceny produktów ellaOne oraz leków z lewonorgestrelem, potwierdzające, że korzyści z zapobiegania nieplanowanej ciąży przewyższają ryzyko działań niepożądanych.
Co sprawia, że współczesna antykoncepcja awaryjna jest bezpieczniejsza niż ta z lato 60 i 70-tych ubiegłego wieku ?
Współczesna antykoncepcja awaryjna jest bezpieczniejsza od metod z lat 60. i 70. przede wszystkim dzięki zmianie składu chemicznego. Po usunięciu z tabletek estrogenów jest to antykoncepcja jednoskładnikowa dająca precyzyjniejszy mechanizm przesuwania owulacji.
Piśmiennictwo i dowody naukowe:
- Trussell J., Kelly S. The efficacy of emergency contraception. „Family Planning Perspectives” (1992). Praca ta analizuje przejście od toksycznych dawek estrogenów z lat 60. do bezpieczniejszych schematów.
- Gemzell-Danielsson K. Mechanism of action of emergency contraception. „Contraception” (2010). Autorka udowadnia, że współczesne metody (LNG i UPA) są bezpieczniejsze, ponieważ działają głównie przedowulacyjnie, nie zakłócając innych procesów biologicznych.
- WHO Task Force on Postovulatory Methods of Fertility Regulation (1998). Badanie opublikowane w The Lancet (352: 428-433) – to fundamentalny dowód naukowy, który wykazał, że rezygnacja z komponentu estrogenowego (przejście z Yuzpe na LNG) drastycznie obniżyła liczbę działań niepożądanych przy jednoczesnym wzroście skuteczności.
- Sarkar S. Emergency contraception: From the Yuzpe regimen to the third-millennium methods. „Journal of Family Planning and Reproductive Health Care” (2004). Artykuł szczegółowo opisujący ewolucję bezpieczeństwa farmakologicznego tych środków na przestrzeni dekad.
Wiemy już, że dostępne są dwa rodzaje antykoncepcji awaryjnej: hormonalne i niehormonalne ? Porównaj ich skuteczność.
W medycynie skuteczność antykoncepcji awaryjnej mierzy się wskaźnikiem ciąż, które wystąpiły mimo zastosowania danej metody.
Złotym standardem w zapobieganiu ciąży w trybie awaryjnym
( po stosunku bez zabezpieczenia, gdy zawiodą inne zastosowane metody ) pozostaje
metoda niehormonalna ( IUD ).
Oto porównanie oparte na danych klinicznych:
1. Metoda niehormonalna: Wkładka miedziana (IUD)
Jest to obecnie najskuteczniejsza znana metoda antykoncepcji awaryjnej.
- Skuteczność: Wynosi powyżej 99,9 % (wskaźnik niepowodzeń to zaledwie ok. 0,1%).
- Stabilność: Jej skuteczność nie maleje wraz z upływem czasu (aż do 5. doby po stosunku) ani nie zależy od masy ciała (BMI) pacjentki.
- Dane naukowe: Badanie opublikowane w The New England Journal of Medicine (Turok i in., 2021) potwierdziło, że wkładka miedziana jest statystycznie skuteczniejsza od metod hormonalnych w zapobieganiu nieplanowanej ciąży.
2. Metody hormonalne: Tabletki (LNG – Escapelle i UPA- ellaOne):
Ich skuteczność jest wysoka, ale ściśle zależy od czasu przyjęcia oraz momentu cyklu miesiączkowego (muszą zostać przyjęte przed owulacją).
- Octan uliprystalu (np. ellaOne):
- Skuteczność: około. 98-99%, jeśli lek zostanie przyjęty szybko. Jest skuteczniejszy niż lewonorgestrel, szczególnie w oknie między 72. a 120. godziną od stosunku. Potrafi opóźnić owulację nawet wtedy, gdy poziom LH zaczął już rosnąć.
- Źródło: Metaanaliza Glasier et al. (The Lancet, 2010).
- Lewonorgestrel (np. Escapelle):
- Skuteczność: około 95% przy przyjęciu w ciągu 24h; spada do około 58%, jeśli lek zostanie przyjęty między 48. a 72. godziną.
- Ograniczenie: Badania sugerują, że u Kobiet z BMI powyżej 30 jego skuteczność może być istotnie niższa.
Kluczowy wniosek:
Choć tabletki są powszechniejsze ze względu na łatwość podania, to
wkładka miedziana jest jedyną metodą, która daje niemal 100% pewności
i działa niezależnie od procesów hormonalnych ( owulacji ), które mogły już zajść w organizmie.
Poniżej przedstawiam dowody naukowe oraz zestawienie kluczowego piśmiennictwa, które potwierdza różnice w skuteczności między hormonalnymi a niehormonalnymi metodami antykoncepcji awaryjnej.
1. Dowód na najwyższą skuteczność metody niehormonalnej (IUD):
Miedziana wkładka domaciczna (IUD) jest uznawana za
„złoty standard” …
…ze względu na niemal zerowy wskaźnik niepowodzeń. W przeciwieństwie do hormonów, działa ona na plemniki i komórkę jajową niezależnie od tego, czy owulacja już wystąpiła czy nie.
Dowód: Metaanaliza obejmująca dane z 35 lat wykazała, że na 7034 przypadki założenia wkładki miedzianej jako antykoncepcji awaryjnej, wystąpiło jedynie 10 ciąż.
Wskaźnik niepowodzeń: 0,1%.
Piśmiennictwo:
- Cleland K., et al. (2012): The efficacy of intrauterine devices for emergency contraception: a systematic review of 30 years of data. „Human Reproduction”, 27(7), 1994–2000.
- Turok D.K., et al. (2021): Copper T380A Intrauterine Device for Emergency Contraception. „The New England Journal of Medicine”, 384(4), 335–344. (Badanie potwierdzające skuteczność IUD w porównaniu do metod hormonalnych).
2. Dowód na skuteczność octanu uliprystalu (UPA-ellaOne):
Octan uliprystalu jest skuteczniejszy od lewonorgestrelu, ponieważ potrafi opóźnić owulację nawet w momencie, gdy poziom hormonu luteinizującego (LH) już zaczął rosnąć (czyli tuż przed samym jajeczkowaniem).
Dowód: Badania porównawcze wykazały, że UPA redukuje ryzyko ciąży o blisko połowę bardziej niż LNG w ciągu pierwszych 120 godzin.
Wskaźnik niepowodzeń: ~1,2% – 1,4%.
Piśmiennictwo:
- Glasier A.F., et al. (2010): Ulipristal acetate versus levonorgestrel for emergency contraception: a randomised non-inferiority trial and meta-analysis. „The Lancet”, 375(9714), 555–562.
- Brache V., et al. (2010): Ulipristal acetate prevents ovulation more effectively than levonorgestrel: advertisement of a multicentre, randomized, double-blind study. „Human Reproduction”, 25(9), 2256–2263.
3. Dowód na skuteczność lewonorgestrelu (LNG-Escapelle):
Jest to metoda najstarsza i najlepiej przebadana, ale jej skuteczność gwałtownie spada wraz z upływem czasu od stosunku oraz przy wyższym wskaźniku masy ciała (BMI).
Dowód: Badania WHO wykazały, że skuteczność LNG jest najwyższa w pierwszej dobie (95%) i znacząco spada w trzeciej dobie (58%).
Wskaźnik niepowodzeń: ~2,0% – 2,6%.
Piśmiennictwo:
- WHO Collaborative Study Group (1998): Randomised controlled trial of levonorgestrel versus the Yuzpe regimen of combined oral contraceptives for emergency contraception. „The Lancet”, 352(9126), 428–433.
- Von Hertzen H., et al. (2002): Low dose mifepristone and two regimens of levonorgestrel for emergency contraception: a WHO multicentre randomised trial. „The Lancet”, 360(9348), 1803–1810.
Wniosek naukowy:
Jeśli priorytetem jest najwyższa możliwa skuteczność (szczególnie po 72 godzinach lub przy wysokim BMI), dowody naukowe ( EBM – medycyna oparta na dowodach ) jednoznacznie wskazują na miedzianą wkładkę wewnątrzmaciczną ( Cu-IUD ) jako metodę pierwszego wyboru, a w drugiej kolejności na octan uliprystalu ( ellaOne ) następnie levonogestrel ( Escapelle ) a w wyjątkowych wypadkach Metoda Yuzpe.
Czy dobrze to rozumiem, w antykoncepcji awaryjnej, antykoncepcji „po”, wkładka wewnątrzmaciczna (IUD) jest skuteczniejsza niż metody hormonalne ?
Tak…,
… rozumiesz to całkowicie poprawnie. Miedziana wkładka wewnątrzmaciczna (Cu-IUD) jest najskuteczniejszą metodą antykoncepcji awaryjnej, przewyższającą skutecznością wszystkie dostępne tabletki hormonalne.
Piśmiennictwo potwierdzające:
- Turok DK, et al. (2021): Copper T380A Intrauterine Device for Emergency Contraception, NEJM.
- Cleland K, et al. (2012): The efficacy of intrauterine devices for emergency contraception: a systematic review of 30 years of data, Human Reproduction.
Z czego wynika ta różnica ? Dlaczego wkładka wewnątrzmaciczna ( IUD ) jest skuteczniejsza niż metody hormonalne ( ellaOne, Escapelle ) ?
Różnica w skuteczności wynika z faktu, że te dwie metody mają zupełnie inne punkty uchwytu (sposób działania) oraz inny czas krytyczny.
W skrócie: tabletka hormonalna stara się „dogonić” owulację, by ją zatrzymać, natomiast wkładka miedziana czyni całe środowisko macicy i jajowodów „strefą niezdolną do zapłodnienia”.
Podsumowanie
Wkładka IUD jest skuteczniejsza, ponieważ nie polega na samym przesunięciu czasu, ale aktywnie zmienia środowisko biologiczne, która uniemożliwia prokreację na kilku etapach jednocześnie.
Dowody naukowe i piśmiennictwo:
Mechanizm plemnikobójczy miedzi:
Stanford J.B., Mikolajczyk R.T. (2002): Mechanisms of action of intrauterine devices: Update and estimation of postfertilization effects. „American Journal of Obstetrics & Gynecology”. Udowadnia, że miedź zmienia płyn w jajowodach i macicy, co niszczy plemniki przed zapłodnieniem.
Porównanie skuteczności (Metaanaliza):
Cheng L., et al. (2012): Interventions for emergency contraception. „Cochrane Database of Systematic Reviews”. To najważniejsze zestawienie dowodów medycznych (EBM), które jednoznacznie wskazuje IUD jako metodę najskuteczniejszą.
Wpływ na zagnieżdżenie:
Gemzell-Danielsson K., et al. (2013): Emergency contraception — Mechanisms of action. „Contraception”. Praca wyjaśniająca, że IUD jako jedyna metoda awaryjna ma udowodnione działanie zapobiegające implantacji po zapłodnieniu, co czyni ją „ostatnią linią obrony”.
Czy w antykoncepcji awaryjnej wkładka wewnątrzmaciczna i metody hormonalne są jednakowo bezpieczne ?
W ujęciu medycznym obie metody są uznawane za bardzo bezpieczne, ale oferują inny profil ryzyka. Wybór między nimi to kompromis między ingerencją hormonalną a ingerencją zabiegową.
Piśmiennictwo i dowody:
- Turok DK, et al. (2021): Copper T380A Intrauterine Device for Emergency Contraception, New England Journal of Medicine. Udowadnia bezpieczeństwo IUD przy zerowej liczbie poważnych powikłań w grupie badawczej.
- Trussell J., et al. (2014): Cost-effectiveness of emergency contraception, American Journal of Obstetrics & Gynecology. Analiza profilu bezpieczeństwa i kosztów różnych metod.
- Black A., et al. (2015): Canadian Contraception Consensus, Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada. Potwierdzenie bezpieczeństwa hormonalnego LNG i UPA.
Na co powinna zdecydować się Kobieta gdy priorytetem jest niedopuszczenie do nieoczekiwanej ciąży?
Jeśli priorytetem jest maksymalna skuteczność i niemal całkowite wyeliminowanie ryzyka ciąży, jedynym wyborem popartym danymi naukowymi (EBM) jest miedziana wkładka wewnątrzmaciczna (IUD).
Oto dlaczego przy takim priorytecie wygrywa ona z tabletkami:
1. Skuteczność bliska 100% ( 99,9 % ):
Wkładka miedziana ma wskaźnik niepowodzeń na poziomie poniżej 0,1%. Oznacza to, że jest ona ponad 10-krotnie skuteczniejsza niż najlepsza tabletka hormonalna (octan uliprystalu), której wskaźnik niepowodzeń wynosi ok. 1,2–1,8% Faculty of Sexual and Reproductive Healthcare (FSRH).
2. Niezależność od czasu cyklu (Owulacji):
To kluczowy argument. Tabletki działają tylko przed owulacją. Jeśli doszło do niej tuż przed stosunkiem lub w jego trakcie, tabletka może zawieść. Wkładka miedziana działa niezależnie od tego – unieszkodliwia plemniki i uniemożliwia zapłodnienie nawet w samym szczycie płodności The New England Journal of Medicine (Turok i in., 2021).
3. Pewność przy każdym BMI:
Skuteczność tabletek hormonalnych (szczególnie lewonorgestrelu) istotnie spada u kobiet o wyższej masie ciała. Wkładka miedziana gwarantuje taką samą, najwyższą ochronę bez względu na wagę pacjentki.
4. Ochrona długoterminowa:
Decydując się na wkładkę w trybie awaryjnym, zyskujesz od razu najskuteczniejszą metodę antykoncepcji na kolejne 5 do 10 lat, co eliminuje ryzyko „nieoczekiwanej ciąży” w przyszłości.
Piśmiennictwo i dowody:
- Cleland K., et al. (2012): The efficacy of intrauterine devices for emergency contraception, Human Reproduction.
- Turok D.K., et al. (2021): Copper T380A Intrauterine Device for Emergency Contraception, NEJM.
Wniosek:
Jeśli Twoim celem jest pewność, powinieneś niezwłocznie udać się do ginekologa w celu wybrania najskuteczniejszej metody dobranej indywidualnie do zaistniałej sytuacji. Założenia wkładki miedzianej ( Cu-IUD) jest alternatywą o najwyższej skuteczności, ale to lekarz zadecyduje czy najlepszą.
Masz na to do 120 godzin od stosunku.
Uzasadnienie przewagi miedzianej wkładki wewnątrzmacicznej (IUD) nad hormonalną antykoncepcją awaryjną opiera się na trzech filarach medycyny opartej na dowodach (EBM):
- mechanizmie działania,
- niezawodności statystycznej oraz
- długofalowym bezpieczeństwie.
1. Niezależność od cyklu miesiączkowego :
To najważniejszy argument medyczny. Skuteczność tabletek hormonalnych (zarówno LNG jak i UPA ) kończy się w momencie, gdy nastąpi owulacja – ich zadaniem jest jedynie jej opóźnienie.
IUD: Działa na każdym etapie – zapobiega zapłodnieniu poprzez toksyczne działanie na plemniki, a jeśli do zapłodnienia już doszło, uniemożliwia zagnieżdżenie zarodka. Jest skuteczna nawet w najbardziej płodne dni cyklu.
Dowód: Gemzell-Danielsson K., et al. (2013), „Emergency contraception — Mechanisms of action”, Contraception.
2. Najwyższa skuteczność statystyczna
W badaniach klinicznych wkładka miedziana wykazuje najniższy wskaźnik niepowodzeń spośród wszystkich metod „po”: ellaOne, Escapelle.
Statystyka: Wskaźnik ciąż dla IUD wynosi < 0,1%. Dla porównania, dla najskuteczniejszej tabletki ( UPA – EllaOne) jest to ok. 1,2–1,8%. Wybierając wkładkę, redukujesz ryzyko błędu metody niemal do zera.
Dowód: Cleland K., et al. (2012), „The efficacy of intrauterine devices for emergency contraception: a systematic review”, Human Reproduction.
3. Brak wpływu masy ciała (BMI) na skuteczność
Współczesna nauka udowodniła, że wysokie BMI ( >30 kg/m kw ) znacząco obniża skuteczność tabletek z lewonorgestrelem, a w mniejszym stopniu także z octanem uliprystalu.
IUD: Działa miejscowo, co sprawia, że jej skuteczność jest identyczna u każdej pacjentki, niezależnie od jej masy ciała czy tempa metabolizmu leków w wątrobie.
Dowód: Turok D.K., et al. (2021), „Copper T380A Intrauterine Device for Emergency Contraception”, NEJM.
4. Natychmiastowa antykoncepcja długofalowa
Wybierając IUD jako metodę awaryjną, pacjentka rozwiązuje problem antykoncepcji na kolejne 5 do 10 lat.
Zaleta: Eliminuje to ryzyko kolejnych sytuacji awaryjnych i konieczność przyjmowania kolejnych dawek hormonów w przyszłości. Tabletka hormonalna chroni tylko przed skutkami jednego, konkretnego stosunku.
5. Brak obciążenia hormonalnego
Dla kobiet z przeciwwskazaniami do hormonów (np. po przebytych chorobach zatorowych, z ciężką migreną czy aktywnymi chorobami wątroby) IUD est jedyną bezpieczną opcją.
Zaleta: Brak nudności, wymiotów i rozregulowania cyklu, które są powszechne po przyjęciu dużych dawek progestagenów.
Podsumowanie w oparciu o piśmiennictwo
Według wytycznych Faculty of Sexual and Reproductive Healthcare (FSRH) oraz WHO, miedziana wkładka IUD powinna być oferowana jako metoda pierwszego wyboru (ang. first-line option) dla każdej kobiety poszukującej antykoncepcji awaryjnej, ze względu na swoją bezkonkurencyjną skuteczność.
Kluczowe źródło: FSRH Clinical Guideline: Emergency Contraception (2017, updated 2020).
W medycynie stosuje się pojęcie użyteczności. Choć IUD jest „najlepsza” pod względem skuteczności, to tabletka hormonalna jest „najbardziej użyteczna” w skali populacji, ponieważ można ją podać niemal natychmiast po zdarzeniu pod warunkiem, że masz ją w domu.
Piśmiennictwo:
FSRH Clinical Guideline (2017/2020): Wytyczne wskazują, że lekarz zawsze powinien zaproponować IUD jako najskuteczniejszą opcję, ale jeśli pacjentka jej nie chce lub nie ma możliwości jej założenia, należy niezwłocznie podać tabletkę hormonalną.
Co to znaczy: „bardziej użyteczna” w skali populacji, czy ciąża konkretnej Dziewczyny czy Kobiety to problem populacji, czy jej i Partnera, indywidualny i bardzo osobisty ?
To rozróżnienie uderza w samo sedno konfliktu między statystyką medyczną a ludzkim losem.
Z punktu widzenia konkretnej Dziewczyny lub Kobiety, pojęcie „użyteczności populacyjnej” nie ma żadnego znaczenia. Dla niej liczy się 100% pewności, bo to ona poniesie wszystkie konsekwencje niepowodzenia metody.
Powiedziałaś, że wkładka wewnątrzmaciczna ( IUD ) ma taką samą skuteczność niezależnie od fazy cyklu. A jaka jest skuteczność hormonalnej antykoncepcji awaryjnej ( Escapelle, EllaOne ) w zależności od fazy cyklu miesiączkowego ( przed owulacją i po owulacji )?
To jest kluczowe pytanie,…
… które obnaża największą słabość tabletek hormonalnych. W przeciwieństwie do wkładki miedzianej (IUD ) skuteczność tabletek drastycznie zależy od tego, czy owulacja już się odbyła.
Oto jak wygląda skuteczność hormonalnej antykoncepcji awaryjnej w zależności od fazy cyklu:
1. Faza przed owulacją (Skuteczność wysoka)
Obie tabletki działają najlepiej w tej fazie, ponieważ ich jedynym zadaniem jest opóźnienie pęknięcia pęcherzyka Graafa o około 5 dni (tyle, ile żyją plemniki).
- Escapelle (Lewonorgestrel): Skuteczna tylko wtedy, gdy zostanie przyjęta przed rozpoczęciem wzrostu poziomu hormonu LH (hormon wyzwalający owulację).
- ellaOne (Octan uliprystalu): Skuteczniejsza, ponieważ potrafi zahamować owulację nawet wtedy, gdy poziom LH zaczął już rosnąć, ale jeszcze nie osiągnął szczytu.
2. Faza tuż przed samą owulacją (Skuteczność spada)
Gdy organizm jest w tzw. piku LH (kilkanaście godzin przed uwolnieniem jaja):
- ellaOne: Wciąż może zadziałać, ale jej skuteczność staje się niepewna.
- Escapelle: Ma w tej fazie skuteczność bliską zeru. Nie jest w stanie zatrzymać procesu, który już ruszył.
3. Faza po owulacji (Skuteczność zerowa)
To jest fakt, o którym rzadko mówi się wprost w aptekach: Jeśli owulacja już się odbyła, żadna tabletka hormonalna nie zahamuje owulacji. Skuteczność w zapobieganiu nieoczekiwanej ciąży jest bliska 0%.
Jeśli stosunek miał miejsce w dniu owulacji lub dzień po niej, tabletka hormonalna jest bezużyteczna.
Podsumowanie dla Ciebie:
Jeśli wiesz lub podejrzewasz, że jesteś w trakcie lub po owulacji (dni płodne), tabletka ( ellaOne, Escapelle ) może nie zadziałać. W tej konkretnej sytuacji medycznej wkładka miedziana ( IUD ) jest nie tylko „lepsza”, ale jest jedyną metodą, która realnie może Cię uchronić przed ciążą.
Wolność wyboru jest podstawą każdej wolności. Dla wolnego wyboru konieczna jest rzetelna informacji. Brak informacji, ograniczanie dostępu do niej to manipulacja. Domagajcie się dostępu do informacji.
Art. 13 Kodeksu Etyki Lekarskiej: Lekarz powinien poinformować pacjenta o proponowanych metodach diagnostycznych i leczniczych, a także o dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania lub zaniechania.
Teraz już Wiecie i możecie wybrać zgodnie z Wszymi oczekiwaniami…
Porównanie skuteczności
| Metoda | Skuteczność (wskaźnik niepowodzeń) | Czas na działanie | Jak działa? |
|---|---|---|---|
| Wkładka miedziana (IUD) | Ok. 99,9% | Do 5 dni (120h) | Uniemożliwia zapłodnienie lub zagnieżdżenie się komórki jajowej. |
| Octan uliprystalu (np. ellaOne) | Ok. 98% – 99% | Do 5 dni (120h) | Opóźnia owulację (nie zadziała, jeśli już wystąpiła). |
| Lewonorgestrel (np. Escapelle) | Ok. 95% (jeśli podany szybko) | Do 3 dni (72h) | Opóźnia owulację (nie zadziała, jeśli już wystąpiła, skuteczność spada z czasem). |
Lek. med. Adam Bartlewicz
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje profesjonalnej porady lekarskiej, ale stanowi nowoczesny przewodnik po holistycznej profilaktyce.